وجوه اختلاف و اشتراک دو گروه اسلامی حماس و جهاد اسلامی

۱۹ آبان ۱۳۹۳

 تهیه و تنظیم: «پایگاه اطلاع رسانی انجمن فرهنگی اقصی»

تعدّد و تنوّع گروه‌ها و جماعت‌ها در یک جامعه، نتیجه‌ی طبیعی خوانش‌های متفاوت آنها از پدیده‌هاست که این مهم نیز می‌تواند معلول اسبابی باشد که گروه‌ها و جماعت‌های اسلام‌گرا نیز از این قاده مستثنی نیستند. حالات روحی- روانی متفاوت، وجود اولویت‌بندی‌های متفاوت و بعضاً غیرمشترک، تعدد زوایای دید و سایر عوامل دیگر یقیناً در ایجاد برداشت‌های متفاوت و متنوع، بدون تاثیر نخواهد بود؛ البته این عوامل که به نوعی ایجاب کننده‌ی تفاوت‌اند، کاملاً طبیعی بوده و هیچ تعارضی با آموزه‌های شریعت ندارند. برداشت‌های متفاوت از داده‌ها، تشخیص‌های متفاوت را به همراه داشته، و این تشخیص‌های متفاوت نیز، تصمیم‌ها و گزینش طرق متفاوت را موجب می‌شود، و انتخاب هر طریق، ممکن است از جانب چندین نفر که دغدغه‌های مشابه یا مقرّب به‌هم دارند، مشترکاً صورت پذیرد و بواسطه‌ی این عوامل طبیعی، جماعت‌هایی از دل جامعه سر بر آورند.

در این مقال سعی شده، نقاط اشتراک و اختلاف دو جنبش اسلامی فعال در فلسطین، یعنی «حماس» و «جهاد اسلامی» بیان شود و از هرگونه قضاوت ارزشی حول هر یک از این دو جماعت اسلامی، پرهیز شود.

 

نقاط اشتراک:

  • هر دو اسلام‌گرا و حوزه‌ی کاری آنها فلسطین است؛
  • هر دو رویکرد مقاومت مسلحانه دارند و مهم‌ترین گروه‌های مقاومت فلسطین به شمار می‌روند؛
  • هر دو مخالف روند سازش و پیمان اسلو می‌باشند؛
  • هر دو در «واکنش» به اشغال فلسطین توسط صهیونیست‌ها تشکیل شده‌اند.

 

نقاط اختلاف:

  • جنبش جهاد اسلامی از سوی یک نفر یعنی شهید فتحی شقاقی به وجود آمده است، اما حماس از سوی یک تشکیلات(موسوم به اخوان المسلمین) تاسیس شده است؛
  • عقبه‌ی فکری حماس، اخوانی است و قرائت اسلامی مشخصی نسبت به مسائل مختلف دارد، اما جهاد اسلامی چنین عقبه‌ای ندارد و خوانش مشخصی هم از اسلام در عرصه‌های مختلف ارایه نداده است. البته شهید فتحی شقاقی(رحمه الله) گرایش اخوانی داشت، اما عضو رسمی تشکیلات اخوان المسلمین نبود؛
  • جهاد اسلامی بیشتر بر فعالیت نظامی متمرکز است و توجه آنچنانی به کار سیاسی دارد، در حالی که حماس، در هر دو حوزه‌ی نظامی و سیاسی فعال است و نمی‌توان گفت که جنبه‌ی نظامی و یا سیاسی آن غالب‌تر است؛ همین مسئله از ابتدا بر فعالیت های دو جنبش سایه انداخته است، و شاید عامل اصلی تشکیل زودهنگام جهاد اسلامی قبل از حماس، اعتقاد شهید فتحی شقاقی(رحمه الله) به ضرورت شروع فعالیت نظامی قبل از هر نوع فعالیت دیگر بود. اما شهید احمد یاسین و همفکرانش اعتقاد داشتند که ابتدا باید یک نسل مبارز، «تربیت» کنیم که قادر به حمل سلاح و این امانت باشند و همین امر علت اعلام موجودیت حماس، ده سال پس از جهاد اسلامی است.
  • جهاد اسلامی مخالف انتخابات و شرکت در آن در شرایط کنونی فلسطین است و این‌ انتخابات را از تبعات اسلو می‌داند که به موجب آن، تشکیلات خودگردان بوجود آمد؛ به همین خاطر اعتقادی به انتخابات فلسطین ندارد و تا به حال در انتخابات پارلمانی شرکت نکرده است. اما حماس تمایل به ظهور سیاسی ناشی از انتخابات دارد و این ظهور در انتخابات ۲۵ ژانویه ۲۰۰۶ صورت گرفت که نتیجه‌ی آن، پیروزی وی بود؛
  • حماس در داخل فلسطین و خارج از فلسطین (از آوارگان) تاسیس شده است، اما جهاد اسلامی فقط در داخل فلسطین تشکیل شد و رهبران آن در خارج، قبلاً به علت تبعید یا مهاجرت از فلسطین خارج شده‌اند؛
  • نیروهای حماس همان اعضای اخوان المسلمین فلسطین هستند و از طریق یک پروسه‌ی تربیتی پیچیده، جذب می‌شوند. این نیروها سالها باید این پروسه را طی کنند تا عضو حماس شوند. اما جذب نیرو در جهاد اسلامی به این شکل نیست و عمومی است و از ضوابط فکری و تربیتی خاصی تبعیت نمی‌کند؛
  • هر دو جنبش اعلام کرده‌اند که راهبردشان آزادی کل فلسطین است، اما در چگونگی رسیدن به این هدف اختلاف نظرهایی دارند؛ مثلا حماس حاضر به پذیرفتن راه‌حل‌های مقطعی و تاکتیکی است، همانند اعلام آمادگی این جنبش برای پذیرش تشکیل کشور فلسطین در مرزهای ۱۹۶۷ به عنوان یک گام موقت در مسیر آزادی کل فلسطین؛ اما جهاد اسلامی چنین راه‌حل‌هایی را نمی‌پذیرد و موافق آن نیست؛
  • ماهیت روابط خارجی دو جنبش هم ناشی از نگاه متفاوت آنها به مسائل منطقه‌ای و جهانی است، مثلا جهاد اسلامی به بلوک ایران و حزب الله و سوریه نزدیک‌تر است و خود را در این بلوک تعریف کرده است؛ اما حماس علی‌رغم داشتن روابط نزدیک با جمهوری اسلامی ایران، به بلوک ترکیه، قطر، سودان و اخوان المسلمین نزدیک است و در بلوک‌بندی منطقه‌ای، در این بلوک جای گرفته است.

 

اطلاعاتی پیرامون دو جنبش:

  • جهاد اسلامی قبل از حماس و در اواخر دهه‌ی شصت میلادی به وسیله چند فعال اسلامگرای فلسطینی که در دانشگاه‌های قاهره مشغول تحصیل بودند، تاسیس شد. از جمله شهید فتحی شقاقی و عبدالعزیز عوده؛
  • جنبش حماس در ۱۴ دسامبر ۱۹۸۷ همزمان با شکل‌گیری انتفاضه‌ی سنگ، اعلام موجودیت کرد؛ البته حماس قبلاً در قالب تشکیلات‌های دیگر همچون «جهاد مقدس» فعالیت داشته است؛
  • بدنه‌ی اجتماعی حماس بسیار گسترده‌تر از جهاد اسلامی است. حماس نسبت به جهاد اسلامی از تشکیلات اجتماعی، خدماتی و فرهنگی توانمندتری برخوردار است؛ به عنوان مثال بزرگ‌ترین دانشگاه فلسطین یعنی دانشگاه اسلامی غزه از نهادهای فرهنگی حماس محسوب می‌شود. این دانشگاه جزو دانشگاه‌های برتر جهان عرب است و سال ۲۰۱۲ از لحاظ رعایت معیارهای توسعه، رتبه ۱۶۰ را در سطح جهان کسب کرد که از برخی دانشگاه‌های اروپایی و منطقه نیز بالاتر بود؛ همچنین حماس بر اساس نظرسنجی‌های نهادهای بی‌طرف و با توجه به نتایج انتخابات ۲۰۰۶ فلسطین از لحاظ پایگاه اجتماعی مقام نخست را دارد.؛
  • جهاد اسلامی از لحاظ بدنه‌ی اجتماعی و محبوبیت پس از «فتح»، و هم‌ردیف «جبهه‌ی خلق» برای آزادی فلسطین است؛
  • شاخه‌ی نظامی حماس، «گردان‌های شهید عزالدین قسام» نام دارد و بنابه آخرین گزارش‌ها حدود ۵۰ هزار نفر نیروی مسلح دارد، اما شاخه نظامی جهاد اسلامی، «گروهان‌های قدس» نام دارد و حدود ۵ هزار نیروی مسلح دارد.

 

نکته مهم:

علی رغم تفاوت‌های ساختاری و تشکیلاتی دو جنبش حماس و جهاد اسلامی، عملاً یک نوع وحدت میدانی و فکری میان نیروهای آنها در فلسطین حاکم است و تفاوت عمده‌ی آنها در وجود تشکیلات اداری جداگانه است.

هم اکنون هماهنگی و همکاری میان این دو جنبش در عرصه‌ی مقاومت در سطح عالی است و در جنگ ۵۱ روزه اخیر نیز این همکاری در رایزنی‌های گسترده میان آقایان خالد مشعل و رمضان عبدالله شلح، ظهور یافت.

ارسال نظر



معادله ی امنیتی * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

یکشنبه , ۶ اسفند ۱۳۹۶ / 2018 February 25
باشگاه هواداران اقصی
بیانیه‌ها و اعلامیه‌ها